Je pakt 's avonds een kant-en-klare kipschotel uit de vriezer, want koken na een lange werkdag staat niet hoog op je lijstje. Voor veel Nederlandse mannen is dat een vertrouwd scenario. Een grote Amerikaanse studie zet daar nu vraagtekens bij: mannen die veel ultrabewerkt eten, hebben een aanzienlijk hoger risico op darmkanker dan mannen die dat weinig doen. Bij vrouwen vonden de onderzoekers dat verband niet terug, en juist dat verschil maakt de uitkomst interessant.
Wat ultrabewerkt eten precies is
Voedingswetenschappers verdelen eten tegenwoordig vaak in vier categorieën, van onbewerkt tot ultrabewerkt. Die indeling heet de NOVA-classificatie.
- Onbewerkt of minimaal bewerkt: groente, fruit, eieren, vers vlees en vis
- Bewerkte keukeningrediënten: olie, boter, suiker, zout
- Bewerkte producten: brood, kaas, ingeblikte groente
- Ultrabewerkt: fabrieksproducten die nauwelijks nog lijken op het oorspronkelijke ingrediënt
Die laatste groep bestaat uit kant-en-klaarmaaltijden, worst en andere vleeswaren, frisdrank, koek en sommige ontbijtgranen. Deze producten bevatten vaak toevoegingen als gemodificeerd zetmeel, gehydrolyseerd eiwit en een lange lijst E-nummers om smaak, textuur en houdbaarheid te sturen. Het Voedingscentrum noemt als voorbeelden onder meer ijs, koekjes, zoete zuiveldranken, snoep, gebak, pizza en hartige snacks. De vernieuwde Schijf van Vijf raadt aan om deze categorie sowieso te beperken, los van deze nieuwe studie.
Wat de studie precies vond
Onderzoekers van Tufts University en Harvard volgden 46.341 Amerikaanse mannen 28 jaar lang, als onderdeel van de Health Professionals Follow-up Study. Ze vergeleken de mannen met de hoogste inname van ultrabewerkt voedsel met de mannen die daar het minst van aten. Het resultaat: de groep met de hoogste inname had 29 procent meer kans om darmkanker te ontwikkelen, met het sterkste effect in het laatste deel van de dikke darm. Twee productgroepen sprongen eruit als grootste voorspellers: kant-en-klare maaltijden met vlees, gevogelte of vis, en gezoete frisdranken. In twee vergelijkbare cohorten met samen bijna 160.000 vrouwen vond hetzelfde onderzoeksteam dit verband niet terug. De volledige cijfers, inclusief de betrouwbaarheidsintervallen per productgroep, staan in de publicatie in The BMJ.
Nederlandse cijfers over darmkanker specifiek in relatie tot ultrabewerkt eten zijn er nog niet. Wel staat vast dat darmkanker een van de meest voorkomende vormen van kanker in Nederland blijft: in 2025 kregen ruim 11.000 Nederlanders de diagnose, iets meer mannen dan vrouwen. Dat aantal daalt de laatste jaren dankzij het bevolkingsonderzoek, dat tumoren vaker in een vroeg stadium opspoort, maar de ziekte staat nog altijd in de landelijke top vijf van meest voorkomende kankersoorten. Elk onderzoek dat een mogelijke voedingsfactor blootlegt, is dan ook relevant.
Waarom dit vooral mannen lijkt te raken
Waarom het verschil tussen mannen en vrouwen zo duidelijk naar voren komt, blijft onduidelijk. De onderzoekers noemen een paar mogelijke verklaringen. Verwerkt vlees, een van de grootste boosdoeners binnen de ultrabewerkte categorie, eten mannen gemiddeld in grotere hoeveelheden dan vrouwen. Ultrabewerkt voedsel bevat bovendien weinig vezels en veel toegevoegde suikers, wat bijdraagt aan overgewicht, en overgewicht geldt al langer als risicofactor voor darmkanker. Bij vrouwen zagen de onderzoekers zelfs een omgekeerd effect bij yoghurt en andere zuivelproducten: die vallen technisch ook onder ultrabewerkt, maar hingen in dit onderzoek samen met een lager risico. 'Ultrabewerkt' blijkt dus een verzamelnaam voor heel verschillende producten, met heel verschillende effecten op je lichaam. Wil je weten hoeveel vezels je eigenlijk nodig hebt en waarom dat zo belangrijk is? Lees ook ons artikel over vezelinname.
Kanttekeningen bij het onderzoek
Een observationele studie als deze bewijst geen oorzakelijk verband, alleen een samenhang. De deelnemers rapporteerden om de vier jaar zelf wat ze aten via vragenlijsten, en dat soort zelfrapportage is nooit foutloos. De onderzoeksgroep bestond bovendien vooral uit witte Amerikaanse zorgprofessionals, waardoor de uitkomst niet automatisch geldt voor de Nederlandse bevolking. Het Voedingscentrum benadrukt daarnaast dat de precieze verklaring achter het verband nog niet vaststaat: het kan liggen aan de lage voedingskwaliteit van deze producten, aan het hoge caloriegehalte, of aan de manier waarop ultrabewerkt eten je verzadigingsgevoel beïnvloedt. Ander onderzoek uit 2024 laat bovendien zien dat niet elk ultrabewerkt product hetzelfde risico geeft: bewerkt vlees en gezoete dranken scoorden slecht voor hart- en vaatziekten, terwijl ultrabewerkt brood en bepaalde hartige snacks in dat onderzoek juist geen verhoogd risico lieten zien.
Dit verandert er aan je boodschappenlijst
Je hoeft niet meteen elke pizza uit de vriezer te schrappen. Wat wel helpt, is vooral letten op de twee grootste boosdoeners uit deze studie: kant-en-klare vleesmaaltijden en gezoete dranken. Vervang die vaker door een vers stuk vlees of vis met groente, en je pakt meteen de twee producten aan die in dit onderzoek het zwaarst wogen. Nederland kreeg deze zomer overigens nieuwe voedingsnormen voor vet en koolhydraten, waarbij de nadruk verschuift van losse voedingsstoffen naar de kwaliteit van je hele voedingspatroon, inclusief de mate van bewerking. Kies dus niet voor alles-of-niets, maar voor een verschuiving: iets vaker vers, iets minder vaak uit een zakje. Een simpele vuistregel helpt daarbij: staan er op de verpakking meer dan vijf ingrediënten die je zelf niet in huis hebt, dan is de kans groot dat je met een ultrabewerkt product te maken hebt.